آینه جم- سید محسن پیامی

صدای آرام موج‌ها، نسیم خنک خلیج فارس و عطر شور دریا، اولین سلام بوشهر به هر گردشگر است. شهری که در امتداد آب‌های فیروزه‌ای گسترده شده و هر گوشه آن داستانی تازه برای روایت دارد. قدم زدن بر شن‌های طلایی، تماشای غروب خورشید بر آب‌های آرام و تجربه فرهنگ غنی دریانوردی، تنها بخشی از ظرفیت‌های بی‌پایان این استان است.

اما فراتر از این تصویر شاعرانه، واقعیتی نهفته است: بوشهر بیش از ۷۰۰ کیلومتر مرز آبی دارد و یکی از مهم‌ترین سواحل ایران در همسایگی خلیج فارس به شمار می‌رود. همین ویژگی، این استان را به بهترین نقطه کشور برای توسعه گردشگری دریایی بدل می‌سازد؛ صنعتی که امروز در جهان میلیاردها دلار درآمد ایجاد کرده اما در ایران سهمی ناچیز دارد.

بر اساس تعریف جهانی، گردشگری دریایی به فعالیت‌های تفریحی در آب‌های عمیق و دور از ساحل گفته می‌شود؛ از جمله غواصی، تورهای دریایی، اسکی روی آب، جت‌اسکی، قایق‌های کف‌شیشه‌ای، آکواریوم‌های دریایی و ماهیگیری در آب‌های عمیق. این شاخه از گردشگری در دهه‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و امروزه کشتی‌های کروز با ظرفیت هزاران مسافر، بخش بزرگی از بازار گردشگری را در اختیار دارند. تنها در سال 2024 بیش از 34 میلیون نفر در جهان سفر دریایی را تجربه کرده‌اند.

کشورهای همسایه جنوبی خلیج فارس همچون امارات و بحرین با سرمایه‌گذاری گسترده، توانسته‌اند گردشگری دریایی را به منبع مهم درآمد خود تبدیل کنند. دوبی امروز قطب گردشگری دریایی منطقه است و سالانه هزاران گردشگر از طریق کشتی‌های تفریحی وارد آن می‌شوند. این در حالی است که ایران، با وجود موقعیتی استراتژیک و ظرفیت‌های طبیعی و فرهنگی، هنوز در این حوزه حضوری کمرنگ دارد.

بوشهر می‌تواند این معادله را تغییر دهد. سواحل متنوع، جزایر بکر، اکوسیستم‌های مرجانی، فرهنگ دریانوردی سنتی، موسیقی و آیین‌های بومی، غذاهای محلی و بازارهای ساحلی، بستری منحصربه‌فرد برای جذب گردشگر داخلی و خارجی فراهم کرده است. توسعه اسکله‌های تفریحی، ایجاد ماریناهای استاندارد، راه‌اندازی مراکز ورزش‌های آبی، احداث هتل‌های ساحلی و طراحی تورهای تخصصی می‌تواند بوشهر را به جایگاهی فراتر از یک مقصد محلی ارتقا دهد.

البته موانعی نیز وجود دارد: ضعف زیرساخت‌ها، کمبود سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، نبود برنامه‌ریزی استراتژیک، کمبود فرهنگ‌سازی و آشنایی عمومی با سفرهای دریایی و نیز قوانین دست‌وپاگیر، بخشی از چالش‌های این حوزه هستند. بسیاری از ایرانیان دریا را تنها با ساحل، شنا یا لنج می‌شناسند و با مفهوم گردشگری دریایی مدرن بیگانه‌اند. از همین رو، آموزش و فرهنگ‌سازی عمومی می‌تواند نقشی اساسی در توسعه این صنعت داشته باشد.

راهکارها روشن است: توسعه کشتیرانی و قایقرانی تفریحی، تجهیز اکوپارک‌های آبی، برگزاری جشنواره‌های فرهنگی و ورزشی در حاشیه سواحل، ایجاد آکواریوم‌های بزرگ، راه‌اندازی قایق‌های کف‌شیشه‌ای و زیردریایی‌های تفریحی، سرمایه‌گذاری در ساخت کشتی‌های مسافری مقرون‌به‌صرفه و مهم‌تر از همه، جذب سرمایه‌گذاری خارجی در کنار بخش خصوصی داخلی.

تجربه جهانی نشان می‌دهد که توسعه گردشگری دریایی نه تنها باعث رشد اقتصادی می‌شود بلکه موجب اشتغال‌زایی پایدار، افزایش تعاملات فرهنگی، ارتقای کیفیت زندگی ساکنان محلی و حتی حفاظت بهتر از محیط زیست دریایی خواهد شد. بوشهر با ظرفیت‌های منحصر‌به‌فردش می‌تواند پیشگام این تحول باشد؛ به شرط آن‌که نگاه به دریا از یک منظر صرفاً معیشتی به یک فرصت بزرگ اقتصادی، فرهنگی و گردشگری تغییر کند.

امروز، در حالی که کشورهای منطقه با سرعتی چشمگیر در حال بهره‌برداری از فرصت‌های خلیج فارس هستند، غفلت بیش‌تر می‌تواند جایگاه ایران و به‌ویژه بوشهر را به حاشیه براند. اگر بوشهر به عنوان دروازه گردشگری دریایی ایران دیده شود و اراده‌ای جدی برای توسعه زیرساخت‌ها و جذب سرمایه وجود داشته باشد، این استان قادر است نه تنها مقصدی ملی بلکه قطبی بین‌المللی در گردشگری دریایی منطقه باشد.

بوشهر، با دریا و فرهنگش، سرمایه‌ای بی‌بدیل است؛ کافی است این سرمایه را باور کنیم و برای شکوفایی آن اقدام کنیم.

آینه جم- راضیه حیدری نسب 

مدت زمانی است که موضوع توسعه دریا محور در برنامه ها و سخنرانی های مسئولین کشور و نیز در رسانه ها و‌ نشريات دریایی از اهمیت خاصی برخوردار شده و تاکیدات و توجهات زیادی به آن معطوف شده شايسته اجرایی شدن هر که بیشتر این هدف در کشور می باشد.

کشورهای مختلف جهان براساس پارامترهایی نظیر مزیت نسبی و‌ مزیت مطلق سنگ بنای توسعه خود را بنا نهاده و به سوی اهداف تعیین شده حرکت می کنند. به عنوان نمونه کشور مغولستان توسعه اقتصادی خود را بر اساس توسعه معدن محور بنا گذاشت و در سال ۲۰۱۱ بیشترین نرخ رشد اقتصادی جهان را کسب نمود(به میزان ۱۵درصد که تقریبا ۴ برابر متوسط نرخ رشد اقتصادی جهان بود). نمونه دیگر کشور ماکائو می باشد که توسعه کشورش را بر اساس توسعه توریست محور پایه‌گذاری نمود و طی سال ۲۰۱۱ شاهد رشد شگرف اقتصادی خود به میزان ۱۵درصد بود. طی چند دهه‌‌اخیر در کشورمان اهداف و‌ برنامه هایی نظیر توسعه بر پایه کشاورزی و یا توسعه بر مبنای صنعت اعلام و اجرا شده است.

با نگاهی به کشورهای مختلف جهان در می یابیم که برخی کشورها یا محصور در خشکی بوده و دسترسی به دریا ندارند (مانند اوگاندا، کنگو، نپال، مغولستان، تاجیکستان) و یا علیرغم داشتن دریا به عللی نظیر بی ثباتی سیاسی و ... بی برنامگی و مدیریت ناکارا، ضعف زیر ساخت‌ها، کمبود متخصصین دریایی ‌و ... از دریاها‌ استفاده‌ چندانی نبرده و فاقد ناوگان دریایی مناسب هستند. 

ایران از شمال و جنوب به پهنه‌های آبی دسترسی دارد که این فرصتی عالی برای بهره بردن از مزایای گردشگری دریایی است. هفت استان ایران یعنی استان‌های گیلان، مازندران، گلستان، بوشهر، خوزستان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان با دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان هم‌جوار هستند و سواحل طولانی دارند. از این رو کشور ما ظرفیت بالایی در امر گردشگری دریایی دارد. اما به نظر می‌رسد که نبودن مرجع و متولی برای پرداختن به این بخش از صنعت گردشگری، باعث شده که بسیاری از این فرصت‌ها، دست‌نخورده باقی بماند.

در ایران گردشگری دریایی به تفریحات آبی و برخی گردشگاه‌های ساحلی محدود می‌شود. البته در سال‌های اخیر سایت‌های غواصی و آکواریوم‌ها و گردشگاه‌های ساحلی، جای خود را در بین جاذبه‌های توریستی استان‌های ساحلی پیدا کرده‌اند ولی هنوز آنطور که شایسته است، از ظرفیت‌های ایران برای توسعه این بخش از صنعت گردشگری استفاده نشده است. در ایران، دو جزیره قشم و کیش با فراهم کردن امکانات متعدد تفریحات دریایی مثلا غواصی، توانسته‌اند تا حدی از این فرصت برای جذب گردشگران داخلی و حتی خارجی استفاده کنند.

در این راستا کشور ایران یک کشور دریایی می باشد ولی به نحو شایسته ای از موهبت دریا بهره‌برداری ننموده‌ایم که یکی از دلایل این است که کاربردها و استفاده های مختلف بشر از دریاها را به دقت بررسی ننمونده ‌و‌ در برخی از زمینه های دریایی، ورود بایسته ای نداشتیم.

توسعه دریا‌محور در کشور به صورت غیر مستقیم بر ارتقای سطح سلامت جامعه نیز اثر گذار می باشد. زیرا با توسعه آبزی‌پروری به روش صنعتی و نیز انجام تحقیقات کاربردی به منظور رشد و نمو بیشتر ماهیان دریایی و امثالهم شاهد سهم بیشتر آبزیان در سبد غذایی ایرانیان خواهیم بود. در حال حاضر متوسط مصرف سرانه آبزیان در کشور فقط ۸ کیلوگرم می باشد در حالی که متوسط مصرف جهانی ۱۶ کیلوگرم می باشد.

بنابراین حلقه مفقود شده در اقتصاد دریایی کشورمان مبحث گردشگری دریایی و توسعه دریا محور می باشد، وجود ۳۶۰۰ کیلومتر طول نوار ساحلی در شمال و جنوب، وجود جزایر متعدد، وجود دلفین‌های دریایی در حوالی جزایر قشم و هنگام، وجود ماهیان آکواریومی بسیار زیبا در جزیره هندورابی، وجود منحصرترین لاک پشت های دریایی در جزایر استان هرمزگان، صخره‌های مرجانی در جزیزه کیش، مناظر بسیار زیبا در سواحل بندر چابهار، شهر توریستی رامسر و جاذبه های و جاذبه‌های دریایی آن و صدها مثال دیگر همگی مزیت های قابل توجه را برای کشورمان بوجود آورده است.

آینه جم-حجت عبداللهی‌پور

مجتمع بندری پارس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های صنعت نفت و گاز در منطقه پارس جنوبی با هدف توسعه خدمات حمل و نقل دریایی و صادرات و واردات محصولات صنعتی تعریف شده است. به گفته مدیران نفتی، این مجتمع بندری به‌عنوان شاهرگ اصلی واردات و صادرات کالا در منطقه پارس جنوبی، یکی از عوامل مهم جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی است که در آینده ارائه این خدمات آن شتاب بیشتری خواهد گرفت.

مجتمع بندری پارس با برخورداری ۲۵ پست اسکله و دو گوی شناور و بندر خدماتی پارس دارای ۱۰ پست اسکله با پس‌کرانه‌ ۱۵۰ هکتار است که در سال‌های اخیر با وجود تحریم‌ها در رشد سرمایه‌گذاری در منطقه و تسهیل فرایند حمل و نقل دریایی نقش موثری داشته و به ارزآوری و درآمدزایی کشور کمک شایانی کرده است.

به عقیده برخی از کارشناسان انرژی، این بندر به‌عنوان مهم‌ترین زیرساخت در حوزه سیستم ترابری بین‌المللی کالا و محصولات در منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس با هدف بارگیری کالاهای صادراتی و تخلیه بارهای وارداتی از طریق کشتی‌ها از جمله صادرات محصولات پتروشیمی، میعانات گازی و گوگرد و همچنین پشتیبانی خدمات و تسهیلات دریایی و امکانات مورد نیاز سکوها ایجاد شده‌است. دی‌اتیلن گلایکول، کود اوره، بوتان، پروپان، پارازایلین، مونو و تری اتیلن گلایکول، هوی‌اند، پلی اتیلن سبک و سنگین، میعانات گازی، سیمان و متانول مهم‌ترین کالاها و محصولات غیرنفتی هستند که سالانه از این بندر به کشورهای دیگر صادر می‌شوند.

بدیهی است این بندر یکی از بزرگ‌ترین و منحصربه‌فردترین بنادر صنعتی خلیج فارس محسوب می‌شود که فقط حوضچه شماره یک آن دارای ۱۰ پست، اسکله و حوضچه شماره دو با ۱۵ پست اسکله با ظرفیت اسمی ۴۰ میلیون تن است. علاوه بر آن، وجود ترمینال کانتینری، انبارهای روباز و سرپوشیده برای نگهداری کالا، اسکله اختصاصی شناورهای عملیاتی و تدارکاتی، اسکله اختصاصی به‌منظور پهلوگیری شناورهای نفتی و سوخت‌رسان، RMG برای تخلیه و بارگیری کانتینر و موقعیت سوق‌الجیشی و نزدیکی آن به مجتمع‌های پالایشگاهی و پتروشیمی و همچنین صنایع پایین‌دستی باعث شده نقش راهبردی و موثری را صادرات و واردات کالا در این منطقه استراتژیک بازی کند.

این مجتمع بندری با تعریف ماموریت ویژه و مدیریت صحیح، تدوین چشم‌انداز توسعه‌طلبانه و ایمن برای آن، در صادرات محصولات غیرنفتی اما پرخطری مثل گوگرد نیز عملکرد موفقی را ثبت کرده است. همه این مزایا و امکانات موجب‎شده که امروزه این بندر به‌عنوان شاهراه واردات و صادرات پایتخت انرژی ایران شناخته شود؛ چراکه نقش بی‌بدیلی را در توسعه اقتصادی، صنعتی و انرژی منطقه پارس جنوبی ایفا می‌کند.

بنا به ادعای مدیران نفتی، انبار مکانیزه صادراتی گوگرد، توان پهلودهی همزمان به 25 فروند کشتی به‌صورت همزمان، توان تخلیه کالاهای فوق سنگین باتوجه به کیسونی‌بودن اسکله‎های 1 و 2 بندر خدماتی پارس، تامین برق ساحلی برای استفاده از شناورهای عملیاتی، دارا بودن ظرفیت صادرات فراورده‌های مختلف با ظرفیت اسمی یک میلیون تن گوگرد به صورت گرانول، سه میلیون TEU کانتینر، شش میلیون تن تجهیزات آزمایشگاهی و 30 میلیون میعانات گازی و سایر موارد پتروشیمی در جذب نگاه سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به این بندر مهم و خدماتی نقش بسزایی داشته و دارد.

با این تفاصیل می‌توان گفت که مجتمع بندری پارس یکی از کامل‌ترین زیرساخت‌های اقتصادی و صنعتی استان بوشهر است که در توسعه اقتصاددریامحور بسیار تاثیرگذار است. این بندر به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و نقشی که در توسعه حمل و نقل دریایی و صادرات محصولات صنعتی و غیرنفتی پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌های پارس جنوبی ایفا کرده، پیوند مستقیمی با توسعه اقتصاد دریامحور و توسعه پایدار دارد.

همچنین این مجتمع بزرگ بندری با ارزآوری مستقیم، اشتغال پایدار، جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و... ارزش‌های افزوده‌ای را برای اقتصاد این منطقه و ایران ایجاد کرده است. طبق آمارها، مجتمع بندری پارس در صادرات محصولات پتروشیمی پس از بندر شهید رجایی دومین بندر مهم کشور شناخته می‌شود که با استفاده از ظرفیت‌های دریا در دکترین اقتصاد دریامحور ایران جایگاه مهمی را از آن خود کرده است.

طبق بررسی‌های نگارنده، مجتمع بندری پارس در سه ماموریتی که در سند «توسعه دریامحور تا ۱۴۱۴» برای بندرهای خدماتی بخش انرژی تعریف شده که شامل افزایش تاب‌آوری صادرات انرژی در برابر تحریم‌ها، کاهش هزینه کل زنجیره لجستیک و جلب سرمایه‌گذاری خارجی در صنایع با ارزش افزوده بالا می‌شوند، نقش فعال و موثری را بازی کرده است. البته این مجتمع با همه عظمتی که دارد اما ضعف‌های را در ساختار خود دارد که بارزترین آن‌ها معطوف به وابستگی تک‌محصولی، ساختار «بندر شرکتی/سازمانی» و ضعف زیرساخت ترانشیپ و ترانزیتی آن است.

 این ضعف‌ها به مانعی برای نزدیک شدن این بندر خدماتی به مدل‌های جهانی خود شده است؛ چون در کانتینربری و حمل کالاهای متفرقه به دلیل کمبود تجهیزات انتقال و باراندازی کانتینری دارای محدودیت‌هایی است و از این رو در رقابت با بنادری مثل بندر جبل‌علی امارت متحده عربی عقب افتاده است. بدون تردید، می‌توان با رفع ضعف‌های ساختاری این بندر، آن را به بندری مهم در منطقه خاورمیان تبدیل کرد که البته تحریم‌ها در این عقب‌افتادگی‌ها بی‌تاثیر نبوده است.

به هر روی، همان‌گونه که کارشناسان حوزه انرژی اشاره کرده‌اند، مجتمع بندری پارس به عنوان گلوگاه‌های تجاری و مراکز انتقال کالاهای صادراتی غیرنفتی در همه سال‌های فعالیتش در تقویت و توسعه تجارت بین‌المللی ایران کشورهای دیگر سهم قابل‌توجهی را برعهده داشته است؛ زیرا این بندر با داشتن زیرساخت‌های پیشرفته و ظرفیت‌های بالای بارگیری، به رونق صادرات غیرنفتی و تنوع‌بخشی به اقتصاد کشور کمک زیادی کرده است.

همچنین این بندر تاکنون با ارائه خدمات لجستیکی گسترده و امکانات حمل و نقل دریایی مناسب، امکان دسترسی به بازارهای جهانی، در ارتقای موقعیت ایران در زنجیره تأمین کالا و توسعه تجارت جهانی نقش‌آفرینی کرده است. بدون‌تردید این بندر با مجهز شدن به امکانات پیشرفته‌تر و دسترسی به حمل و نقل ریلی می‌تواند در صادرات محصولات پتروشیمی و همچنین کالاهای متفرقه گوی سبقت را از بندر شهید رجایی برباید.

مجتمع بندری پارس به دلیل نزدیکی به تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و استراتژیک‌ترین گذرگاه‌های نفتی و تجاری جهان شناخته می‌شود که به مثابه پل ارتباطی بین شرق و غرب، نقشی کلیدی را در تسهیل تجارت دریایی این منطقه بازی کرده و می‌کند. علاوه بر این، به دلیل موقعیت ممتازی که در حاشیه خلیج فارس دارد، به‌عنوان یکی از مقاصد اصلی برای واردات و صادرات کالاهای پتروشیمی و غیرنفتی و صنعتی محسوب می‌شود که ظرفیت بالایی در پذیرش کشتی‌های کانتینری، تسهیلات پیشرفته تخلیه و بارگیری و دسترسی به شبکه حمل و نقل جاده‌ای دارد.

در پایان باید این نکته را متذکر شد که مجتمع بندری پارس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مجاری صادرات محصولات غیرنفتی و پتروشیمی سهم بسزایی را در جابه‌جایی و ترانزیت این محصولات به کشورهای مختلف بازی کرده است. از همین رو در این سال‌ها نه تنها در توسعه اقتصاد دریامحور و تقویت صادرات ایران به دنیا فعالانه نقش‌آفرینی کرده، بلکه به افزایش سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در حوزه حمل و نقل دریایی نیز کمک زیادی کرده است.

بدون‌تردید در شرایطی که تحریم‌ها در پی فعال‌شدن مکانیسم ماشه، صادرات نفتی ایران را تحت شعاع قرار خواهد داد، توسعه این مجتمع بندری می‌تواند به صادرات محصولات غیرنفتی کشور و منطقه پارس جنوبی با اتکا بر حمل و نقل دریایی و عبور از دالان‌های آبی در تجارت خارجی ایران کمک زیادی کند.