بندر تاریخی سیراف در ۲۶۵ کیلومتری مرکز استان بوشهر و از توابع شهرستان کنگان است که بر اساس مندرجات مورخان در اسناد مربوطه این شهر در دوره ساسانیان و حکومت اردشیر بابکان در حاشیه خلیج فارس بنا نهاده شدهاست که اگرچه بنادر هم دوره مهم و ارزشمندی همچون ریشهر، نجیروم، نایبند، گنابه، سینیز و مهرویان نیز در آن زمان وجود داشته اما آنچه سیراف را منحصر به فرد میکند جاری و ساری بودن زندگی از زمان احداث و بنا نهادن آن تا به امروز است، امری که در شهرهای ساحلی یاد شده تنها با بقایای معماری به جا مانده از دوران اوج و شکوفایی آنها یاد میشود.
بنا بر اظهارات کاوشگران از اولین خشتهای بنا نهاده شده این بندر کانون اقتصاد، سیاست، تجارت و ارتباطات فرهنگی ایران با کشورها و بنادر پررونق زمان خود همچون زنگبار در تانزانیا، کوانتون در چین، کراچی، مریوار و بمبئی در هند، سوهار در عمان، بصره در عراق و غیره بودهاست و علاوه بر این که دریانوردان، مفاخر و بزرگان شناخته شده بسیاری را در دامن خود پرورانده، آثار به جا مانده و بقایای شیوه زندگی و ناشناختههای مدفون در دل آن به طرز شگفت آوری منحصر به فرد و ارزشمند جلوه مینماید.
پرواز سیراف بر شانههای امواج اقیانوسها
درخشش دریانوردان و مفاخر بندر تاریخی سیراف یکی از برجسته ترین مولفههای این شهر است، کسانی که بادبانهای میهنشان را از دل ساحل بر ژرفای اقیانوسها بالا میبردند و همواره زبانزد مردم جهان بودند، مهندسین، سیاحان بی بدیلی که در کتب تاریخی از آنها به عنوان افسانه و سمبل دریا یاد میشود.
نویسنده و پژوهشگر سیرافی به ایرنا گفت: بیش از ۴۲ سیاح از بندر تاریخی سیراف به جهان سفر کردند و همواره در طول تاریخ از دلاوریها و شجاعت آنها در مواجهه با امواج خروشان اقیانوسها یاد میشود طوریکه آنها را شیران دریا مینامیدند، بزرگانی همچون سلیمان و بامشاد سیرافی، سیبویه یا سیبوی، سندباد و غیره شاخصترین آنها هستند که هنوز نیز مردم بخشهای جنوبی کشور چین و ماچین داستانهای آنها را سینه به سینه برای نسلهای بعد خود روایت میکنند.
محمد کنگانی ادامه داد: شناخته شده ترین داستان مربوط به "سند باد" است، همه شیلا را میشناسند، پرندهای که بر شانههای او پرواز میکرد، در حقیقت نام قدیم سیراف بودهاست، شیلا در زبان ساسانی به معنای دره آب بوده و در گذر زمان به شیلاف و سپس سیراف تغییر میکند، در حقیقت سندباد نام محل تولدش را روی این پرنده گذاشت.
وی بیان کرد: دریانوردان و سیاحان ایرانی با عبور از اقیانوسها پرچم فرهنگ، تمدن و نام کشورشان را بالا میبردند و این امر در کتب تاریخی به کرار ذکر شدهاست، در حقیقت تاثیری که آنها بر درخشش و نامآوری برای این سرزمین داشتند بیبدیل است، طوریکه در آن زمان برجستهترین دریانوردان جهان را فارسی زبان میدانستند و بر همین اساس بسیاری از ملوانان برای اعلام و نشان دادن تبحر خود بر سخن گفتن به این زبان اهتمام میورزیدند.
وی اظهار کرد: دربرخی از روایات و مستندات به ریشه زبان عربی که از فارسی دوره ساسانیان گرفته شده اشاره میشود و برهمین اساس زبان شناسان معتقدند دریانوردان و کسانی که به فراتر از مرزها سفر میکردند در انتقال زبان فارسی بسیار تاثیر گذار بودند.
کنگانی ادامه داد: مارکوپولو ۴۵۰ سال پس از سلیمان سیرافی پا به سرزمین چین نهاد و داستانها و روایاتی که مردم این کشور درباره دریانورد ایرانی نقل میکردند او را در بهت و حیرت فروبرد.
سیرافیها اولین مهندسان هیدرولوژیک جهان
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان بوشهر آثار کشف شده از بندر سیراف را به لحاظ معماری و کاربردی از عجایب جهانی عنوان کرد و افزود: چاههای بسیاری در دره لیر سیراف کشف شده که عمر آنها به ۱۸۰۰ سال پیش باز میگردد و از آخرین باری که از آن آب برداشت شده کمتر از ۱۰ سال میگذرد.
نصرالله ابراهیمی ادامه داد: عمق برخی از این چاهها به ۱۵۰ متر میرسد، کندن چنین چاهی آن هم در دل کوههای سنگی برای رسیدن به آب شیرین و تامین آن با دست خالی و بدون استفاده از تکنولوژی و ادوات امروزی حیرتآور است و نشان از حضور مهندسان هیدرولوژیک توانمند در آن زمان را میدهد.
ابراهیمی، درباره مجموعه آثار تاریخی سیراف چنین اظهار کرد: شهر تاریخی سیراف بر دامنه کوه ساخته شده و بخش وسیعی از زمینهای اطراف آن از جنس سنگهای سختی است که حفاری آن را مشکل میکند اما آنچه امروز مورد شگفتی باستان شناسان شده وجود دستکندهای با تعداد بسیار زیاد است که کاربری آنها همچنان مجهول است و شبیه به آن در هیچ جای جهان وجود ندارد، این امر موجب شده برخی از محققان این شهر را اثر هشتم عجایب جهانی بدانند.
وی بیان کرد: در ابتدای امر برخی از باستانشناسان با یافتن اولین تکههای استخوان در این دستکندها آنها را مقبره یا گوردخمه عنوان کردند اما با بررسی بیشتر مشخص شد قواره آنها متناسب با بدن انسان نیست و این نظریه رد شد.
سیراف شهر ثروتمندان با قصرها و عمارتهای زیاد
اهمیت بندر تاریخی سیراف همین بس که، در گذر زمان اگرچه مورد ناملایمتی طبیعت قرار گرفته و زلزله بر تن آن لرزه افکنده اما پس از هزاران سال هنوز زندگی در آن به زیباترین شکل ممکن جاری است، هرچه که هست مربوط به دریا و خلیج فارس است که آن را همیشه در اوج نگه داشتهاست.
مدیرکل میراث فرهنگی استان بوشهر بیانکرد: بر اساس مستندات تاریخی مردم شهر سیراف همواره متمول و متمکن بودهاند و این را از آثار باقی مانده از معماری آنها بخوبی میتوان یافت، وجود قصرها، مساجد و عمارتهای بسیار با گچ بریها و نقوش برجسته نمونههای یک زندگی در ردههای بلای اجتماعی و اقتصادی را نشان میدهد.
ابراهیمی اضافه کرد: اوج قدرت و شکوفایی بندر تاریخی سیراف از قرون میانه اسلامی است و در همین زمان نیز در جهان مورد توجه بودهاست طوریکه جمعیت ساکنان تخمین زده شده آن رقمی بیش از ۵۰ هزار نفر است که در مقایسه با شهرهای ابعاد مشابه آن نشان از جاری بودن زندگی و مقبولیت عمومی آن میدهد، متاسفانه زلزله مهیبی این شهر را در قرن چهارم هجری لرزاند و مردم باقیمانده به شهرهای اطراف هرمزگان و بیشتر به بلقیس (کیش) امروزی مهاجرت کردند.
لزوم ثبت جهانی بندر تاریخی سیراف
با توجه به موارد گفته شده و بسیاری از مندرجات کتب تاریخی و اظهارات باستان شناسان اگرچه تاریخ بندر سیراف را گره خورده بر پیکر دریا میداند اما امروز ثبت جهانی این شهر باستانی نام بلند و پرآوازه خلیج فارس، فرهنگ و تمدن ایران و دریانوردان و مفاخر و بزرگانش را بر پیکره جهان حک و دست مدعیان برای مخدوش کردن نام این پهنه نیلگون را کوتاه میکند.
در تاریخ ۲۶ آذر ماه سال ۱۴۰۴ با تلاش استاندار، مدیرکل میراث فرهنگی، فعالان حوزه تاریخی استان بوشهر و پس از ۱۹ سال که از ثبت موقت بندر تاریخی سیراف میگذشت، پرونده ثبت جهانی سیراف در سازمان فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به جریان افتاد و آخرین فرصت برای ثبت آن با توجه به نقش برجسته این بندر در میان ۶ اثر دیگر ایران زمین جانی دوباره به خلیج فارس کهن و ساکنانش داد و جایگاه این اثر در حقیقت نمود حفاظت و تلاش برای جایگاه هویت ملی است.
استاندار بوشهر در در بیست و ششمین نشست شورای راهبردی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بندر تاریخی سیراف را واجد تمامی مؤلفهها و الزامات ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو دانست و گفت: در کنار ظرفیتهای تاریخی، موسیقی فاخر بوشهر و اقتصاد دریامحور، پیشرانهای جدی توسعه گردشگری استان بهشمار می آید.
ارسلان زارع بیان کرد: سیراف یکی از سرمایههای راهبردی میراثفرهنگی کشور است و اقدامات مناسبی برای معرفی و شناسایی این بندر تاریخی صورت گرفته است، اعتقاد راسخ دارم که سیراف واجد تمامی قابلیتها و استانداردهای لازم برای ثبت جهانی است و در این مسیر، تشکیل یک کمیته تخصصی میتواند فرآیند جهانیشدن این بندر را تسهیل کند.
روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی استان بوشهر در این باره عنوان کرد: کارشناسان میراثفرهنگی بر این باورند که ثبت جهانی سیراف میتواند نقشی مهم در حفاظت پایدار از این محوطه ارزشمند، معرفی هرچه بیشتر تاریخ دریانوردی ایران و توسعه گردشگری فرهنگی در جنوب کشور ایفا کند.
این اقدام میتواند زمینهساز توجه بیشتر به ظرفیتهای تاریخی و هویتی سواحل خلیجفارس و تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران در سطح بینالمللی باشد.
ثبت سیراف پنجرهای برای رمزگشایی تاریخ
معاون اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان بوشهر درباره اهمیت ثبت این اثر بیان کرد: ثبت این اثر ارزشمند در فهرست میراث جهانی یونسکو میتواند نقش مؤثری در شناساندن جایگاه واقعی آن در تاریخ تمدن بشری ایفا کند.
علی ماهینی تاکید کرد: این اقدام، افزون بر جلب توجه جهانی، زمینه حضور گستردهتر باستانشناسان و متخصصان مرمت و حفاظت را فراهم ساخته و تضمینی برای انتقال این میراث گرانبها به نسلهای آینده خواهد بود؛ میراثی که میتواند دریچهای نو به شناخت تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انسان در گستره تاریخ بگشاید.
پژوهشگر و فعالی حوزه تاریخ باستان تاکید کرد: در زمانی که برخی کشورهای همسایه همه تلاششان را برای ربودن نام خلیج فارس انجام میدهد و با رایزنیهای خارج از قانون، وایت هوس را مجبور به بر زبان آوردن نام جعلی برای خلیج فارس کردند و با استناد به مدارک دروغین در این راه گام بر میدارد، لزوم ثبت سیراف به عنوان سندی بر حاکمیت تاریخی ایران بر این آبراه و کرانههای آن و دفاع از هویت ایرانی ضروری است.
وی تصریح کرد: با ثبت جهانی سیراف راه ابریشم یا راه ادویه دوباره احیا میشود و بر اساس آخرین آمار با این امر بیش از ۲۰ کشور فعالیت و همکاریهای تجاری خود را از این مسیر به کشور ایران به سرانجام میرسانند و علاوه بر توسعه گردشگری و حضور توریستها و رساندن آوازه ایرانیان به گوش جهان، رونق اقتصادی و تبادل اطلاعات و بهرهگیری از تکنولوژی روز دنیا را برای کشور به ارمغان میآورد.
کنگانی یادآور شد: روزگاری تاجرین برای رسیدن به سیراف، مشعلهای خود را آتش میزدند و راه را روشن میکردند اما امروز این فلرهای نفت است که در جاده و مسیرهای منتهی به سیراف میسوزد، یادمان نرود که ۱۰۰ سال دیگر که نفت تمام شد این تاریخ است که باید بدرخشد و امروز برای دفاع از نام و اقتدار کشورمان دست به دست هم دهیم.
نقشه مدیریتی ثبت راه ابریشم بر پهنه میراث ایران زمین
براساس اطلاعات دریافتی پهنه و عرصه تاریخی شهر سیراف مساحتی قریب به ۵۱۸ هکتار را در بر گرفته است که در زمان کنونی ۱۴۰ هکتار از آن زیر منازل مسکونی شهر جدید مدفون شدهاست که این امر علاوه بر مخاطه آمیز بودن آن بدلیل ساخت و سازهای غیر مجاز و غیر استاندارد، خطر وقوع زلزله و حوادث ناگوار، تاریخ مدفون در آن را نیز تهدید میکند.
مدیرکل میراث فرهنگی استان بوشهر گفت: برای ثبت جهانی سیراف نیازمند دسترسی به عرصههای تاریخی است که با شرایط کنونی این امر دشوار و نیازمند همکاری و همراهی دستگاههای اجرایی بویژه سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس برای انتقال شهر به ۶۰۰ متر آن طرف تر است.
سرپرست دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافتهای واجد ارزش وزارت راه وشهرسازی، روز ۲۲ دی ماه سال جاری از بررسی طرح ویژه سیراف با تاکید بر تدوین نقشه مدیریتی ثبت جهانی سیراف با حضور نمایندگانی از وزارت راه و شهرسازی، وزارت میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری، شهرداری و شورای شهر سیراف، گروه حفاظت و مرمت ایکوم و مدیر پروژه جهانی سیراف خبر داد.
سیداحمد حسینینیا در تشریح چالشهای ثبت بندر تاریخی سیراف به عوامل محدود کننده توسعه شهر، تقاضای ساخت و ساز و لزوم صیانت از آثار باستانی و تاریخی، نحوه مواجهه با حقوق مالکانه در حریمها و پهنههای میراثی و چالش ساخت و سازهای خارج از برنامه توسعه شهر، مسائل مرتبط با آلایندههای محیط زیستی ناشی از فعالیت پالایشگاه میعانات گازی درمنطقه ویژه اقتصادی پارس جنوبی، شیوههای مدیریت و تخصیص اراضی اشاره کرد.
حسینی نیا تدوین نقشه مدیریتی ثبت جهانی سیراف را متشکل از نقش و وظایف هر کدام از دستگاهها دانست و افزود: اولویتبندی اقدامات در پهنههای موضوع ثبت جهانی بر مبنای فصل پنجم اقدامات ثبت جهانی بر اساس سه فاز زمانی (شامل فاز اقدامات کوتاه مدت ۲ ساله و ۲ فاز اقدامات ۵ ساله و در مجموع ۱۲ سال) در دستور کار قرار گرفت.
وی تصریح کرد: این نقشه مدیریت پیشنهادی، مبنای تقسیم وظایف در موضوع ثبت جهانی شهر سیراف و تفاهمها خواهد بود.
سرپرست دفتر ترویج معماری، طراحی شهری و بافتهای واجد ارزش وزارت راه و شهرسازی ادامه داد: در تدوین نقشه راه، سه فاز زمانی تعیین شدهاست که شامل فاز عملیاتی کوتاهمدت در ۲ سال، و دو فاز عملیاتی هر کدام ۵ سال است که در مجموع این فعالیتها در ۱۲ سال انجام خواهد شد.
حسینینیا افزود: در این نشست، همچنین موضوع اولویتهای تملک و آزادسازی اراضی توسط وزارت میراثفرهنگی و تعیین گزینههای اراضی معوض، با محوریت مباحث جمعیتی و اجتماعی و بر مبنای اولویتهای تعیین شده، توسط مشاور طرح ویژه، مورد تاکید قرار گرفت.
وی افزود: این نشست با هدف تحققپذیری اقدامات جهت ثبت جهانی سیراف، پیشنهاد شد، سازمان اجرایی ویژه با محوریت استانداری و با همکاری بخشهای مرتبط از جمله اداره کل میراث فرهنگی، شهرداری و شورای شهر تشکیل شود.
